Keçmişin Sədasını Gələcəyə Daşımaq
Azərbaycan muğamı sadəcə bir musiqi janrı deyil, o, xalqımızın mənəvi kodlarını, fəlsəfi düşüncəsini və minillik tarixini özündə birləşdirən canlı bir orqanizmdir. Lakin bu zəngin irsin 19-cu əsrə və 20-ci əsrin əvvəllərinə aid olan ən qiymətli nümunələri bu gün köhnəlmiş şellak valların (qrammofon valları) cızıltıları altında gizlənib. Bu yazılarda Cabbar Qaryağdıoğlu, Keçəçioğlu Məhəmməd və Malıbəyli Həmid kimi ustadların səsləri var, lakin zamanın təsiri ilə bu yazılarda muğamın canı sayılan mikro-intervallar (kommalar) təhrif olunmuşdur. Müasir texnologiya, xüsusilə süni intellekt (Sİ) bu nöqtədə dövrəyə girərək muğamın itirilmiş səs dünyasını bərpa etmək üçün bizə unikal imkanlar təqdim edir.
Mikro-intervalların Fəlsəfəsi və Texniki Çətinliklər
Muğamın hər bir ladı – istər şən Rast, istər lirik Şur, istərsə də romantik Segah olsun – standart Qərb musiqi sistemindəki 12 yarımtondan fərqli olaraq, daha incə səs bölgülərinə əsaslanır. Bu mikro-intervallar ifaçının emosional vəziyyətini və muğamın fəlsəfi dərinliyini ifadə edir. Lakin 1900-cü illərin əvvəllərindəki texniki imkanlar bu incəlikləri tam həcmdə qeydə ala bilmirdi. Köhnə vallardakı səs küyləri və sürət qeyri-sabitliyi bu intervalların tezliklərini (Hz) dəyişdirərək onları tanınmaz hala salıb.
Süni İntellektlə Proqnozlaşdırma: Prediktiv Modelləşdirmə
Müasir tədqiqatçılar muğamın "Qızıl Fond"unda saxlanılan bu fraqmentləri bərpa etmək üçün prediktiv modelləşdirmədən istifadə edirlər. Bu proses necə işləyir? Sİ alqoritmləri əvvəlcə müasir ustadların (məsələn, Alim Qasımov və ya Ağaxan Abdullayev) ifalarını analiz edərək hər bir muğam ladının riyazi modelini yaradır. Məsələn, Bayatı-Şiraz ladında melanxolik ruhu yaradan o spesifik kiçik saniyə intervalının dəqiq tezliyi müəyyən edilir. Daha sonra, Sİ bu məlumatları 19-cu əsrin cızıltılı valları ilə müqayisə edir. Alqoritm küylərin altındakı harmonik strukturu tapır və itmiş tezlikləri "təxmin edərək" (predictive reconstruction) onları bərpa edir.
Tar və Kamançanın Akustik İrsi
Bu bərpa prosesində tək xanəndə səsi deyil, həm də müşayiətçi alətlərin – Tar və Kamançanın rolu böyükdür. 11 simli tarın pərdə düzümü tarixən dəyişib. Süni intellekt, köhnə yazılardakı tarın pərdə vibrasiyalarını analiz edərək, həmin dövrdə alətin necə kökləndiyini və hansı mikro-tonların istifadə edildiyini üzə çıxarır. Bu, Çahargah muğamındakı qəhrəmanlıq ruhunu və ya Hümayundakı dərin fəlsəfi kədəri orijinal formasına qaytarmağa kömək edir.
Gələcəyə Baxış
Bu texnologiya sadəcə keçmişi bərpa etmir, həm də gənc muğam ifaçıları üçün bir məktəb rolunu oynayır. Şüştər muğamındakı o unudulmuş məhzunluğun orijinal səsini eşidən gənc nəsil, muğamın genetik yaddaşını daha dərindən qavrayır. Süni intellekt və musiqişünaslığın bu sintezi, Azərbaycanın qədim musiqi irsini rəqəmsal əsrdə əbədiləşdirir. Biz artıq yalnız fraqmentləri deyil, tarixin öz səsini – təmiz və toxunulmaz şəkildə eşidə biləcəyik.