Azərbaycan Tarının Təkamülü: Mirzə Sadıq Əsəd oğlunun İnqilabı

Azərbaycan musiqi mədəniyyətinin tacı olan tar, bugünkü mükəmməl formasını XIX əsrin dahi sənətkarı Mirzə Sadıq Əsəd oğluna (Sadıqcana) borcludur. Onun həyata keçirdiyi struktur islahatları sadəcə bir alətin formasını dəyişmədi, həm də Azərbaycan muğamının səs fəlsəfəsini yenidən formalaşdırdı.

Dizdən Köksə: İfa Erqonomikasında Dönüş Nöqtəsi

Sadıqcana qədər tar diz üstündə ifa olunurdu və bu, ifaçının hərəkət imkanlarını məhdudlaşdırırdı. Sadıqcan tarın çəkisini azaldaraq onu sinəyə qaldırdı. Bu erqonomik dəyişiklik ifaçıya aşağıdakı üstünlükləri qazandırdı:

Virtualoz ifa texnikasının genişlənməsi;
Muğamın emosional çalarlarını (Rastın şuxluğunu, Bayatı-Şirazın kədərini) daha dərindən ifadə etmək imkanı;
Uzunmüddətli ifa zamanı fiziki yorğunluğun azalması.

Simlərin və Səsin Akustik Mexanikası

Sadıqcan tarın simlərinin sayını 5-dən 11-ə çatdırdı. Bu, alətin tembr diapazonunu inanılmaz dərəcədə zənginləşdirdi. Əlavə edilən kökləyici və zəng simləri (rezonans simləri) tarın səsində xüsusi bir əks-səda (vibrasiya) yaratdı. Bu yeniliklər nəticəsində:

Tarın səsi daha parlaq və nüfuzedici oldu;
Alətin diapazonu 2.5 oktavaya qədər genişləndi;
Muğam dəstgahlarının ifası zamanı polifoniya elementləri yarandı.

Qızıl Fond və Gələcəyə Baxış

Bu gün "Qızıl Fond" arxivlərində qorunan ifalar məhz Sadıqcanın təkmilləşdirdiyi tarın imkanları sayəsində ərsəyə gəlmişdir. İpək simlərin zərifliyi və sümük pərdələrin dəqiqliyi, Azərbaycan tarını UNESCO-nun Bəşəriyyətin Qeyri-Maddi Mədəni İrs siyahısına daxil edən əsas amillərdən biridir. Müasir dövrdə bu akustik möcüzə həm klassik muğamda, həm də müasir simfonik əsərlərdə öz qüdrətini qoruyub saxlayır.