Musiqi Tarixinin Riyazi Dəqiqliyi: Səfiəddin Urməvi
XIII əsrdə yaşamış dahi Azərbaycan musiqişünası Səfiəddin Urməvi, Şərq musiqi nəzəriyyəsinin fundamentini qoymuşdur. Onun 'Kitab əl-Ədvar' və 'ər-Risalətüş-Şərəfiyyə' əsərləri musiqini yalnız bir sənət deyil, həm də dəqiq bir riyazi elm kimi təqdim edirdi. Urməvi tərəfindən müəyyən edilmiş 17 pilləli səs düzümü, əsrlər boyu klassik muğamlarımızın – Rast, Şur, Segah, Çahargah, Bayatı-Şiraz, Hümayun və Şüştər – inkişafına yol açmışdır. Lakin zaman keçdikcə, bu sistemin bəzi qədim melodik profilləri və mikro-intervalları unudulmuş, yalnız yazılı traktatlarda birer 'riyazi düstur' olaraq qalmışdır.
Maşın Öyrənməsi ilə Keçmişə Səyahət
Bu gün biz PromptAZ Music olaraq, süni zəka və maşın öyrənməsi (Machine Learning) vasitəsilə həmin 'itmiş məqamları' bərpa etmək üçün yeni bir dövrə qədəm qoyuruq. Proses necə işləyir? İlk növbədə, Urməvinin traktatlarında qeyd olunan 17 tonluq şkala rəqəmsallaşdırılır. Alqoritmlər qədim əlyazmalardakı əbcəd hesabı ilə yazılmış notları analiz edərək, onların müasir Tar və Kamancha alətlərindəki texniki imkanlarla müqayisəsini aparır.
Maşın öyrənməsi modelləri, xüsusilə Neyron Şəbəkələri, 'Qızıl Fond' arxivimizdəki ən qədim muğam ifalarını analiz edərək, zamanla itmiş olan mikro-tonal dəyişiklikləri aşkar edir. Məsələn, Çahargah məqamının qədimdəki 'qəhrəmanlıq' ruhunun daha kəskin intervallarla ifadə olunduğu, lakin sonrakı əsrlərdə bu intervalların bir qədər yumşaldığı məlum olur. AI bu 'itmiş' intervalları yenidən sintez edərək, Urməvinin orijinal səs dünyasını bərpa etməyə imkan verir.
Muğamın Yeddi Rəngi və Texnologiya
Muğam fəlsəfəsində hər bir məqam bir emosional vəziyyəti təmsil edir. Rast şənlik və nikbinlik, Bayatı-Şiraz kədər və melankoliya, Hümayun isə dərin fəlsəfi düşüncə deməkdir. Süni zəka bu emosional tezlikləri rəqəmsal dalğalara çevirərək, Balaban və Gavalın müşayiəti ilə qədim ifa tərzlərini rekonstruksiya edir. Bu, sadəcə bir musiqi bərpası deyil, həm də milli kimliyimizin genetik kodlarının rəqəmsal yaddaşda canlandırılmasıdır.
Gələcəyə Baxış: Qızıl Fondun Rəqəmsal İntibahı
Bu texnoloji yanaşma Azərbaycan musiqi elmi üçün inqilabi əhəmiyyət kəsb edir. Biz artıq yalnız mövcud olanı qorumuruq, həm də unudulmuş olanı elm və sənətin vəhdəti ilə geri qaytarırıq. Urməvinin 800 illik traktatları süni zəka vasitəsilə dillənir, Tarın tellərində yenidən canlanır. Bu layihə, Azərbaycanın zəngin mədəni irsini gələcək nəsillərə daha dolğun və dəqiq şəkildə ötürmək üçün ən müasir körpüdür.