Muğam və Texnologiyanın Kəsişməsi

Azərbaycan muğamı sadəcə bir musiqi janrı deyil; o, əsrlər boyu formalaşmış fəlsəfi, estetik və elmi bir sistemdir. Bu sistemin mərkəzində lirik, sirli və bəzən hüznlü xarakteri ilə seçilən, muğam dəstgahlarının anası hesab olunan Şur məqamı dayanır. Müasir dövrdə generativ süni intellekt (AI) musiqi dünyasını yenidən formalaşdırarkən, Azərbaycan musiqi irsinin bu qədim incisini rəqəmsal dünyaya necə köçürmək olar? Bu sual həm böyük çətinlikləri, həm də analoqsuz imkanları özündə birləşdirir.

Mikrotonallıq Səddi: Qərb Temperasiyası və Şur Məqamı

Süni intellektin musiqi yaradıcılığı sahəsində qarşılaşdığı ən böyük maneə Qərb musiqi nəzəriyyəsinin 12 tonluq bərabər temperasiyalı sisteminə (12-TET) əsaslanmasıdır. Lakin Şur məqamı və bütövlükdə Azərbaycan muğamı mikrotonal quruluşa malikdir. Burada pərdələr arasındakı məsafələr yarımtonlardan daha kiçik ölçülərlə – komalarla ölçülür.

Tarın Səsi: 11 simli Azərbaycan tarının pərdə düzümü (bağlanışı) mikrotonal incəlikləri tam ifadə etmək üçün xüsusi olaraq tənzimlənir. AI modelləri bu tezlikləri çox vaxt "detonasiya" (səhv köklənmə) kimi qəbul edir.
Kamançanın Süzgəcləri: Kamança pərdəsiz alət olduğundan, ifaçının barmaq sürüşmələri (portamento) və zərif vibratoları rəqəmsal tezlik analizatorları üçün mürəkkəb riyazi dalğalar yaradır.
Balabanın Nəfəsi: Balabanda dodaq təzyiqi ilə əldə edilən mikrotonal keçidlər süni intellektin standart sintezator alqoritmlərinin hüdudlarını aşır.

"Qızıl Fond" Arxivləri: Süni İntellekt üçün Mükəmməl Təlim Bazası

Bu çətinliyin öhdəsindən gəlməyin yeganə yolu keyfiyyətli və zəngin məlumat bazasından (dataset) istifadə etməkdir. Azərbaycan Dövlət Televiziya və Radiosunun "Qızıl Fond" arxivləri bu sahədə əvəzsiz xəzinədir. Seyid Şuşinski, Xan Şuşinski, Habil Əliyev və digər korifeylərin lent yazıları AI modellərinə Şur məqamının fəlsəfəsini, şöbələr arası keçid məntiqliyini (məsələn, Maye-Şurdan Şur-Şahnaza keçid) öyrətmək üçün ən dürüst mənbədir.

PromptAZ Music olaraq hesab edirik ki, gələcəyin musiqi alqoritmləri yalnız bu arxivlərin spektroqrafik analizi və neyron şəbəkələrinin bu unikal tezliklərlə qidalandırılması sayəsində milli kimliyimizi qoruya bilər.

Gələcəyə Baxış: Çətinliklər və Yeni İmkanlar

Şur məqamının süni intellekt tərəfindən mənimsənilməsi bizə nə vəd edir? Bu, sadəcə süni şəkildə muğam bəstələmək deyil. Bu, muğam fəlsəfəsinin qlobal musiqi platformalarında düzgün təmsil olunması, rəqəmsal arxivləşdirmənin yeni səviyyəyə qalxması və dünya bəstəkarlarının öz əsərlərində Azərbaycanın mikrotonal zənginliyindən istifadə edə bilməsi deməkdir. Süni intellekt muğamı əvəz edə bilməz, lakin muğamın əbədiyaşarlığını gələcək nəsillərə ötürmək üçün güclü bir vasitəyə çevrilə bilər.